四種正知(正智)
四種正知(正智)
內觀研究所
在感受(vedana)(注一)的層次上持續洞見無常叫做正知。註釋者(Atthakathakara)用種種方法對這個詞作深入解釋,務求釐清它的意義。
以下是其中的幾種解釋─
正確了知無常、苦及無我的人有智慧,有正知。(Samma pakarehi aniccadini janati ti sampajannam2.(注二))
透過智慧從所有角度完整正確了知(顯現的一切)或清楚洞見的人有正知。(Samantato pakarehi pakattham va savisesam janati ti sampajano.3(注三))
透過智慧正確完整了知是正知。(Samma samantato samanca pajananto sampajano.4(注四))
這些定義傳達的道理與談論無常(anicca)的經典所述相同,且具有連貫性。在註釋與(解)疏中,對正知有四重闡述─
目的正知(satthaka-sampajanna (purposeful sampajanna))
適宜正知(sappaya- sampajanna (beneficial sampajanna))
業處正知(gocara-sampajanna (domain sampajanna))
無痴正知(asammoha-sampajanna (non-delusion sampajanna))
- 目的正知Satthaka-sampajanna (purposeful sampajanna)
巴利語詞satthaka(sa + attha = 有意義)的意思是有益的或合乎宗旨的。用在這裡,它的意義在於分辨甚麼是有益的及甚麼是無益的。對走在法的道路上的禪修者而言,最有益處、最合乎宗旨(satthaka)的事物就是有助了悟究竟實相(paramattha sacca)、止息痛苦的事物。要能成功,禪修者必須全面拔除行(sankhara業習─心的習性反應);業習是一切痛苦的根源。為此,禪修者要在感受生起又滅去的層次上了知無常(anicca)。如此,正知的益處和目的就在引導禪修者了悟無常,僅如此就有利禪修者在此生圓滿成就─證得涅槃。這就是目的正知的真實意義。目的正知要在如前進或後退,出外乞食或前往佛塔(cetiya)禮拜等等的一切活動中持續練習。
- 適宜正知Sappaya-sampajannam (beneficial sampajanna)
Sappaya這個詞的意思是適宜。禪修者透過智慧完整了知合乎自身利益的作為就是適宜正知。(注五)對禪修者最有利的作為,就是在修證涅槃的道路上前行。在身體感受的層次體驗無常是最合適的工具,因為只要客觀、持續觀察感受的生滅,禪修者便可越過感受的層次,到達超越身心的境界。
- Gocara-sampajannam (domain sampajanna) 業處正知
Gocara (go + cara)這個詞的字面意思是田地,有牛隻走動的田地,但在此處是指業處(所緣)。確切地說,這個詞用在禪修時具有兩種意義──〈一〉當禪修者專注向內省察,他的身體就是禪修的業處(所緣);〈二〉另一重意義是指禪修者的舉止(身體動作),如出外乞食等等的業處(gocara)。注六
如此,業處正知的重要性在於禪修與從事世俗活動時,皆時時徹知無常。(注七)
- Asammoha-sampajanna (non-delusion sampajanna) 無痴正知
Asammoha這個詞的意思是沒有迷惑或不愚痴(沒有無明)。這裡說的沒有疑惑是指徹知身體內外的狀況。了悟無常便是沒有愚痴(asammoha)。因此,有了無常的體驗,禪修者將可透過直接體驗,了知四種究竟法(paramattha dhamma)中的三種──心(識 citta)、心所(心理因素cetasika)及色(物質rupa)。這些全屬有為法(因緣所生)(samkhata dhamma)。透過客觀觀察這些法(dhamma)的無常本質,禪修者達到沒有生滅的境界,那就是第四種究竟法──涅槃(nibbana)。
在經典中,儘管佛陀沒有提及四種正知,但它們卻被載於註釋文獻中。如果我們對四種正知一一進行分析,便會發現它們並非分立而是目標一致,都是以了悟無常(anicca-bodha)為目的。了悟無常是我們的真正目的(satthaka)。正知對我們適宜有益(sappaya),也是我們禪修的業處(gocara),引導我們正確了知(asammoha),最終得以解脫─涅槃。
Notes: (All references VRI edition)
-
Vidita vedana uppajjanti, vidita upatthahanti, vidita abbhattham gacchanti… Samyutta Nikaya(相應部) 3. 5. 401. And Abhikkante patikkante sampajanakari hoti… Digha Nikaya(長部) 2. 376
-
Dhammasangani Atthakatha (法聚論) 16, Kamavacarakusalapadabhajaniyam
-
Digha Nikaya Tika(長部疏) 2. 376
-
Samyutta Nikaya Tika (相應部疏)3. 5. 367
-
Sappayassa attano upakaravahassa hitassa sampajananam sappayasampajannam. Digha Nikaya Tika (長部疏)1. 109
-
Abhikkamadisu bhikkhacaragocare annatthapi pavattesu avijahita kammatthanasankhate gocare sampajannam. Ibid. (同上─長部疏)2. 4. 198
-
Abhikkante patikkante sampajanakari hoti… Digha Nikaya(長部疏) 1. 376